De linkse denktank Waterland zoekt naar een herijking van klassieke idealen als vrijheid, gelijkheid en solidariteit en een nieuw evenwicht tussen individualisme en gemeenschapsvorming. Hij schaarde zich onder andere achter het progressief vrijzinnig perspectief van sociaalindividualisme. Hoe verhoudt dit sociaalindividualisme zich tot meer collectieve of collectivistische culturen? Hoe diversiteitsproof is het vrijzinnige gedachtegoed? En hoe wordt er vanaf de oever tegen aangekeken? Ik vraag Halleh Ghorashi, bijzonder hoogleraar Management van Diversiteit en Integratie aan de Vrije Universiteit, naar haar mening.

Mijn vraag logenstraft haar mening dat links, dus ook de progressief vrijzinnigen, soms zo arrogant en van zichzelf overtuigd is, dat zij onvoldoende communiceert met anderen. Dat is dus positief. Van een balans tussen individualisme en collectivisme is volgens haar in Nederland (de westerse cultuur) echter geen sprake. Individualisme vat zij, naar de Poolse socioloog Zygmunt Bauman, op als de situatie waarin het individu autonomie claimt ten opzichte van het collectief. Halleh Ghorashi: ‘Het moment dat het individu dat kan doen, markeert het begin van de moderniteit. Dat individualisme is nu verabsoluteerd. Tegenwoordig ontbreekt in Nederland het verband met het collectief belang vaak.’ Zij vindt dat voor het samenleven van mensen meer verbinding tussen individu en het collectief nodig is. ‘Met ‘leven en laten leven’ vorm je geen gemeenschap. Individuen die hun functie als burgers serieus nemen, moeten hun sociale rol formuleren. Om te werken aan een gezamenlijke toekomst en gemeenschappelijke doelen te formuleren, moeten mensen steeds bespiegelen, over zichzelf én anderen. De vrijheid van het individu is een universele waarde, maar een gemeenschap vorm je pas door verbindingen tussen mensen.’

Wat haar betreft zou links, of de politiek in het algemeen, perspectief moeten bieden op inclusieve gemeenschapsvorming. Daarin mogen culturele waarden en tradities als het progressief vrijzinnig denken in Nederland centraal staan. Ghorashi: ‘Mensen moeten een houvast hebben, niet alles is vloeibaar en in beweging. Als we maar niet doen alsof onze waarden en tradities de enig ware zijn. We moeten ruimte scheppen voor elkaar en dus ook bezig zijn met de vrijheid van anderen. Diversiteit moet je eerst (h)erkennen voordat je ruimte voor anderen kunt maken.’

Open minded discussiëren dus. Als het over autonomie gaat, zijn cultuurverschillen niet zo relevant, vindt Halleh Ghorashi. ‘Mensen willen hun ontwikkeling zelf in de hand hebben. Zij moeten in staat zijn hun autonomie op te eisen, uit welke cultuur ze ook afkomstig zijn. Het onderscheid tussen individualistische of collectivistische culturen is wat mij betreft te essentialistisch. Het is ook niet zo dat iedereen uit een meer collectieve cultuur collectivistisch is ingesteld en iedereen uit de Nederlandse cultuur individualistisch. Dat is groepsdenken, denken in categorieën. Hoewel niet altijd en overal even zichtbaar, kent elke cultuur of religie collectieve druk. Belangrijker is dat armere groepen doorgaans niet beschikken over de condities en middelen die nodig zijn voor bijvoorbeeld zelfontplooiing. Dus hebben ze elkaar meer nodig en heerst er een groepscultuur. De vraag die links zou moeten beantwoorden is wat nodig is om het individuen mogelijk te maken zich op eigen wijze te ontwikkelen. Links moet aan die condities werken.’

Mijn vraag is, wat Ghorashi betreft, dus niet goed gesteld. Het verschil tussen individualistisch of collectivistisch doet er minder toe dan, bijvoorbeeld, klassenverschil. Wordt vervolgd.

Op sociale punten konden de linkse sprekers, alle drie nieuwkomers als partijleiders, elkaar goed vinden. Cohen, Roemer en Sap willen mensen aan de onderkant niet eenzijdig op laten draaien voor de kosten van de banken-, financiële en economische crisis. Ze willen extra investeren in onderwijs in plaats van bezuinigen. Om kinderen zoals Cohen’s denkbeeldige ‘Jordy’ (hebben Henk en Ingrid een kleine?) z’n talenten te laten ontplooien.

De drie politiek leiders spraken ieder vanuit hun eigen partij- en verkiezingsprogramma’s. Echt sprankelend was het allemaal niet, maar ze stónden er wel samen, op dat podium.

PvdA, SP en GrLi hadden best een stap in samenwerking verder kunnen zetten. Waarom geen gezamenlijke, progressieve mini-agenda, met, zeg, ‘investeren in onderwijs’, ‘geen nieuwe kernenergiecentrale’ en ‘verdeel de kosten van de verschillende crises eerlijk’? Dan kan ‘de maatschappelijke progressieve meerderheid’ waar Cohen over sprak, zich ergens aan verbinden. Nu moeten mensen zich vastklampen aan de (nogal christelijk beladen, Obama-achtige) ‘hoop’ die de drie zien in de samenleving. Het andere links moet nog warm draaien, maar als de lente komt…

Uit de reacties van links op de megabezuinigingsplannen van Rutte & Co en gemeenten, blijkt wederom hoe diffuus de linkse focus is. Zijn we solidair (en wat is dat dan?) of solitaire? Is links voor een verder doorgevoerde meritocratie of voor herverdelen? Verheffen of verheven voelen? Buitenparlementaire actie of re(a)geren vanuit de oppositie? Verzorgings- of activeringsstaat? Vrijheid of volgzaamheid?

Nu de storm van mister PVV, de grote gedoger, voor een groot deel is uitgeraasd, is er ruimte voor linkse tegenwind. De oprichters van de links-liberale denktank Waterland riepen op tot de vorming van een nieuwe ‘sociaalindividualistische’ beweging. Daarin zouden sociaalliberalen van D66, links-liberalen van de VVD, vrijzinnigen van GroenLinks en sociaalindividualisten in de PvdA elkaar kunnen vinden. De combinatie ‘sociaalindividualistisch’ moet borg staan voor vrijheid om anders te zijn, denken en leven en voor gelijke kansen voor iedereen. Volgens Dick Pels, medeoprichter van Waterland, impliceert een radicale kansengelijkheid een herverdeling van economisch en cultureel bezit en een rechtvaardige spreiding van inkomen, kennis en macht (in: Wat de Vrijzinnig-Democraten willen, Stichting Waterland, 2008).

Paul Lucardie en Gerrit Voerman van het Documentatiecentrum Nederlandse politieke partijen stellen in het pas verschenen Van de straat naar de staat? GroenLinks, 1990-2010 dat GroenLinks, D66 en de PvdA elkaar over de gehele linie naderen. De ideologische en programmatische verschillen tussen hen bestaan nog altijd, maar zijn kleiner geworden. Vooral omdat het accent bij het nu twintigjarige GroenLinks is verschoven van buitenparlementair naar gouvernementeel. Afgelopen zomer had regeringsdeelname van deze partij gekund, al was de kans over rechts groter dan over links. Ook in het buitenland zijn meer voorbeelden van groenrechtse dan groenlinkse coalities te vinden. Het (potentiële) electoraat is volgens Lucardie en Voerman echter het meest gecharmeerd van een radicaal GroenLinks (selling points: milieu, multiculturalisme), dat links van het drukke midden blijft. Dat sluit toenadering tot de PvdA en D66 naar hun mening overigens niet uit. Een eventuele fusie tussen GroenLinks, PvdA en D66 verwachten zij pas als Nederland verder verrechtst, links electoraal keldert en de PvdA zelfstandig geen kans op het premierschap meer maakt.

Het sociaalindividualistische perspectief van de vroege Waterlanders lijkt niet meer te volstaan als tegenwind in het huidige rechtse klimaat. Onder andere de groene agenda ontbreekt. Nu is milieu geen exclusief links onderwerp (overigens net zo min als ‘kansengelijkheid’, ‘vrijheid’, etc. dat zijn). Maar met de groene leegte van rechts, moet links ijveren voor radicale milieupolitiek. Ook milieu is een herverdelingsvraagstuk, onder meer tussen de generaties. Wat we nu opmaken of onherstelbaar beschadigen, is niet meer beschikbaar voor volgende generaties.

De keuze voor individuele kansen, rechten en vrijheden, komt bovendien volledig in de plaats van de oudlinkse oriëntatie op het collectief. Een notie van solidariteit ontbreekt. Onhoudbaar nu, na de babyboomgeneratie, de veertiger Rutte doorgaat met potverteren. Het Sociaal en Cultureel Planbureau constateerde onlangs dat de huidige jongeren het voor het eerst sinds decennia niet beter krijgt dan de ouderen. Het SCP ziet een omslag in de sociale stijging van volgende generaties. Nu hoeft niet elke generatie in kennis en welvaart over de vorige heen te groeien. Maar mensen moeten wel bereid blijven belasting en premies voor pensioen, AOW of ziektekosten te betalen, ook voor anderen. Naast ontplooiingskansen, rechten en vrijheden voor ieder mens afzonderlijk, is er de collectieve verantwoordelijkheid voor kwetsbare mensen die daar geen gebruik van kunnen (of willen) maken. Zelfredzaamheid is voor velen ideaal, maar moet geen dwangbuis zijn voor hen die daartoe niet in staat zijn of die liever de veiligheid en geborgenheid zoeken van het collectief. Er(gens)bij horen is even belangrijk als jezelf kunnen ontplooien.

Als PvdA, D66 en GroenLinks in staat zijn om met de VVD over regeren te onderhandelen, moet het toch mogelijk zijn om samen met de SP oppositie te voeren. Allereerst met het oog op de keuzen voor bezuinigingen van het Rutte-kabinet en op Provinciale Statenverkiezingen van 2 maart aanstaande. Het, met wisselende meerderheden, parlementair en buitenparlementair, zorgen voor zaken als vermindering inkomensverschillen, realiseren milieudoelen en afbouw hypotheekrenteaftrek, lijkt voorlopig de meest haalbare optie.

Het is vooral retoriek.

Als je naar politieke voorkeur kijkt, stemmen de meeste Amsterdamse binnenstadsbewoners inderdaad links. Maar hoelang nog? De PvdA verbeterde bij de laatste Tweede Kamerverkiezingen het resultaat van 25% in 2006 tot 31,9% in 2010, mede door ‘het burgemeesterseffect’ van voorman Job Cohen. Maar GroenLinks en de VVD wisselden stuivertje. De eerste liep in Amsterdam Centrum (wat meer is dan de grachtengordel alleen) terug van 18,2% naar 16,8%. De VVD groeide van 16,5% naar 18,5%. De SP verloor substantieel, van 17,3% naar 6,4% en de PVV verdubbelde haar stemmenpercentage van 2,6% naar 5,1%. Een echte klapper maakte alleen D66, dat haar steun bijna verdrievoudigde (van 6% naar 15,9%), maar die partij hoort nauwelijks tot de vermaledijde ‘linkse kerk’. Het is ook retoriek omdat de grachtengordel net zozeer staat voor popcorn, patat, bontmantels en kerstmarkt als voor boekhandels, musea en restaurants voor de linkse intelligentsia.

Waar is wel dat de ‘grachtengordel’ symbool kan staan voor democratisering van de cultuur, hier en daar aarzelend weer ‘beschaving’ genoemd. De (mede) door links bevochten emancipatie van arbeiders en kleine luyden, vrouwen, homo’s en mensen afkomstig uit armere streken op de wereld, heeft de maatschappij drastisch veranderd. Gelijke onderwijskansen, gelijke behandeling, stadsvernieuwing, arbeidsparticipatie en minimuminkomens leidden tot goede woningen, enorme groei van het aantal studenten en politieke en culturele vertegenwoordiging van jan met de pet, vrouwen en minderheden. Hoewel veel linkse idealen zijn verwezenlijkt, is Nederland nog verre van de gedroomde maatschappij. De verschillen tussen rijk en arm, tussen mannen en vrouwen, tussen Nederlanders en nieuwkomers, etc. zijn nog altijd groot of nemen zelfs weer toe. Er waren en zijn daarnaast genoeg andere zaken waar links zich om bekommert,  zoals milieu, vrede, veiligheid, mensenrechten en internationale samenwerking.

De vrijzinnig/progressieve denktank de Waterlandstichting verlegde de aandacht geografisch al van de grachtengordel naar de meer landschappelijke periferie. Voor de ‘linkse kerk’ moeten ook verleidelijker termen te bedenken zijn. De fluwelen kopstoot, breed smakelijk, de dolle rederijkers?

Tegelijkertijd links, feministisch en lesbisch zijn, betekent steeds keuzes maken en zaken tegen elkaar afwegen. Ik liep niet mee in een betoging tegen Israëlische terreur in de Gazastrook, hoe solidair ik ook was en ben met het Palestijnse volk en hoe fel ook tegen de Israëlische bezettingsmacht. Want fundamentalisten van Hamas, op democratische wijze aan de macht gekomen, gebruiken net zo goed geweld en respecteren noch waarborgen vrijheid, gelijkheid en zelfbeschikking van vrouwen en homo’s.

Femke Halsema maakt de afweging van rechten en vrijheden op de GroenLinks conferentie over godsdienstvrijheid politiek. Ze brengt een scheiding aan tussen de vrijheid van godsdienst en de grenzen daarvan. De godsdienstvrijheid in Nederland is een individueel recht. Mensen die op grond daarvan worden gediscrimineerd op de arbeidsmarkt, in het bijzonder onderwijs of in de gezondheidszorg, moeten een beroep op bescherming van de staat kunnen doen. Halsema respecteert ook het in georganiseerd verband beleven van dat individuele recht op godsdienstvrijheid. Ze trekt de grens bij het collectief dat individuen dwingt tot religieuze rituelen of dreigt met sociale uitsluiting, of het nu een kerk, moskee of religieuze gemeenschap is.

Omdat de afweging tussen solidariteit met kwetsbare minderheden en verdediging van mensenrechten voor linkse mensen op dit moment vooral betrekking heeft op gelovige moslims, richt Halsema zich vooral op hen. Progressieve mensen moeten, vaker dan tot nu toe gebeurt, de confrontatie zoeken bij intolerantie van moslims. Net als de uitsluiting van vrouwen van passief kiesrecht door de SGP, is het onaanvaardbaar als orthodoxe moslims onverdraagzaam zijn tegenover andersdenkenden en afvalligen, of hen zelfs uit hun gemeenschap stoten, en reactionair in hun opvattingen over vrouwen en homo’s. Daar moet discussie over mogelijk zijn. Een godsdienst is niet vrij als er gewetensdwang is, aldus Halsema. Vrouwen moeten bovendien keuze- en kansenvrijheid hebben, zowel wat betreft het dragen van religieuze symbolen, als met betrekking tot onderwijs, participatie op de arbeidsmarkt en in de politiek.

Ahmed Marcouch, eenzame strijder van de PvdA, hakt al langer met dit bijltje, én vergaloppeert zich soms. Het is voor progressief Nederland dan ook spitsroeden lopen om op dit moment afgewogen met de principes van godsdienstvrijheid en mensenrechten om te gaan. Moslimbashers staan klaar ‘links’ voor deze gelegenheid bij hun kamp in te lijven. Maar er moet met moslims m/v gepraat kunnen worden over het in vrijheid dragen van een hoofddoek, vrije partnerkeuze in plaats van gearrangeerde huwelijken of het binnen houden van vrouwen, zonder voor kolonialist of racist te worden uitgemaakt.

‘We hebben jullie nodig,’ riep een strijdbare moslimactiviste met hoofddoek op de GroenLinks conferentie over godsdienstvrijheid. ‘Niet te terughoudend zijn als het gaat om indoctrinatie op islamitische basisscholen en in moskeeën.’

We moesten er maar eens over praten.

Sinds de opkomst van Pim Fortuyn heeft links Nederland het zwaar. Rechts wint terrein, Wilders lijkt niet te stoppen en met de komst van het nieuwe kabinet heeft links opnieuw een harde klap te verwerken. Wat moet links doen om de gloriedagen van weleer te laten herleven? Morgen in PREMtime: hoe links haar teleurgestelde kiezers terug moet winnen. Prem praat er over met SP-leider Emile Roemer,  Annemiek Onstenk van de Waterlandstichting  en journalist Carel Brendel. 

Aanleiding voor de breuk is de gang van zaken rond de koop van MuzyQ, een muziekmakerscentrum met studio’s en zalen in Oost. Vijf jaar geleden stelde het voormalige stadsdeel Oost/Watergraafsmeer zich, samen met de centrale stad Amsterdam, garant voor de nieuwbouw van MuzyQ. De garantstelling werd tussentijds omgezet in een hypotheek. Verantwoordelijk wethouder Germaine Princen van de PvdA verzuimde de deelraad te informeren over de precieze omvang van het risico dat het stadsdeel liep.

Inmiddels zijn Oost/Watergraafsmeer en Zeeburg gefuseerd tot stadsdeel Oost. Op 1 mei trad het nieuwe dagelijks bestuur aan, van PvdA, GroenLinks en D66, met opnieuw Princen als wethouder.

De inkomsten van MuzyQ, waar onder andere De Dijk en Caro Emerald oefenen, waren achtergebleven. Bij faillissement zou de garantstelling van Oost worden aangesproken, een bedrag van jaarlijks 1,5 miljoen euro, voor de duur van tien jaar. Om dat te voorkomen stelde het dagelijks bestuur voor MuzyQ dan maar zelf te kopen. De deelraad stemde daar vorige week mee in. De raad eiste een grondig onderzoek naar de wijze waarop het stadsdeel financieel verantwoordelijk was gemaakt voor MuzyQ.

Dat Oost voor MuzyQ nu miljoenen neertelt,  die voorlopig niet zullen worden terugverdiend, komt uiterst ongelegen. Het stadsdeel moet de komende jaren tussen 15 en 18 miljoen bezuinigen.

Gisteravond praatte de deelraad na over de gang van zaken. In een brief legde het DB verantwoording af, maar deed dat zo klungelig dat verschillende fracties bezwaar maakten. Waarop het bestuur de brief introk. fracties. Fractievoorzitter Meint Helder van de PvdA noemt het DB  ‘amateuristisch’. Dat, gevoegd bij het gebrekkig informeren van de deelraad, moest volgens hem leiden tot een ‘gele kaart’ voor het dagelijks bestuur. GroenLinks en D66 wilden de motie van afkeuring echter niet steunen. Waarna de PvdA haar twee dagelijks bestuurders terugtrok.

Een raadselachtige stap. Als de oppositie het aftreden van verantwoordelijk wethouder Princen (PvdA) had geëist, was dat te begrijpen geweest. Nu was het de PvdA zelf die een daad wilde stellen. Daarbij wilde men de schade voor de eigen club spreiden over drie partijen, PvdA, GroenLinks en D66. Toen dat niet lukte zette de PvdA een zwaarder middel in, ten koste van de eigen wethouders. Fractievoorzitter Meint Helder van de PvdA laat desgevraagd weten dat er niets anders achter deze vreemde move zit dan ‘het nemen van politieke verantwoordelijkheid’ voor het afkeurenswaardige de boot ingaan met MuzyQ.

Het is pas anderhalve week geleden dat Oost/Watergraafsmeer en Zeeburg tijdens het Rode Loper festival hun prille samengaan met een ‘huwelijksceremonie’ cultureel bezegelden. Dat de PvdA al vóórdat de MuzyQ-zaak goed is onderzocht de linkse kerk uit is, wijst op een slecht huwelijk.

Stadhuis Gouda

Nederland krijgt een Huis voor democratie en rechtsstaat, in Den Haag. Het Huis, voor kennisoverdracht en debat over het functioneren van de democratie en de rechtstaat, komt vlakbij het echte huis voor de democratie, de Tweede en Eerste Kamer en wordt in 2013 opgeleverd. Op 15 september, Internationale Dag voor de Democratie, werd alvast een voorproefje gegeven van wat de bedoeling is. Onder leiding van multimedia journalist Prem Radhakishun vond een debat plaats over de vraag ‘Een minderheidskabinet, een zegen voor de democratie?’, of liever gezegd, een ‘debat’. Prem stelde de vragen, gasten als Jan Terlouw, Kars Veling, Mei Li Vos en Frits Huffnagel mochten (kort) reageren. De zaal, een theater, was half gevuld met Haagse scholieren. De andere helft van het publiek bestond uit (grijze) leden uit de Eerste en Tweede Kamer, waaronder voorzitter Gerdi Verbeet en PVV’er Hero Brinkman, en oud-prominenten als Wim Deetman. Prem overhoorde de scholieren over democratie en rechtstaat. De (voormalige) politici, in ander verband al snel mastodonten genoemd, duwde hij af en toe onverwacht een microfoon onder de neus.

Een debat werd het niet, eerder een show. Hero Brinkman maakte reclame voor het fenomeen minderheidskabinet (‘goed voor de democratie, biedt de oppositie kansen’). Maar er was geen gelegenheid hem te vragen waarom zijn partij, zelf geen voorbeeld van democratie, er dan geen deel van zal uitmaken. Ook kon hij nog eens getuigen van het anti-EU sentiment van de PVV, en roepen dat zijn club never nooit zou instemmen met toetreding van Turkije tot de EU. Eurocommissaris Reding, die deze week Sarkozy op de vingers heeft getikt vanwege het on-EU-wettig uitzetten van groepen Roma, zal zeker extra in de gaten houden wat de Lage landen onder Rutte & Co doen met de rechten en vrijheden van EU-burgers in Nederland.

Als het eerste naoorlogse minderheidskabinet in Nederland er komt, is het in duisternis tot stand gekomen. Linkse oppositiepartijen, buitenspel gezet in het (in)formatieproces, nemen uit armoe hun toevlucht tot het spreken van schande over het ‘schofferen van koningin Beatrix’ door Rutte & Co, terwijl zij zelf het koningshuis volgens hun verkiezingsprogramma het liefst alle niet-ceremoniële functies zouden ontnemen.

Of er verlichting komt in het Huis voor democratie en rechtsstaat en of het bewoonbaar wordt verklaard, is onduidelijk.

Ondanks deze HSL vliegt de KLM nog dagelijks vijf keer heen en weer tussen Amsterdam en Brussel. Elke dag. Tussen Amsterdam en Parijs gaan dagelijks rond de honderd vluchten, van meerdere luchtvaartmaatschappijen.

De reiziger kan dus nog altijd ruim kiezen tussen het spoor en het vliegtuig, op prijs, tijd, comfort of andere redenen. Was het niet de bedoeling dat het vliegverkeer op de korte afstanden zouden worden vervangen door reizen over het spoor, om de milieubelasting van het vliegen terug te dringen? Als ik het mij goed herinner, werd in de jaren negentig, toen nog volop werd gediscussieerd over uitbreiding van luchthaven Schiphol met een vijfde baan, beloofd dat korte vluchten, zoals tussen Amsterdam en Brussel, gestopt of zelfs verboden zouden worden zodra de hogesnelheidslijnen de vervoersvraag konden overnemen. De vijfde baan was immers een ‘milieubaan’.

Nu blijkt de exploitatie van de Fyra en Thalys treinen verliesgevend te zijn. Deze week stonden cijfers in de krant over een gemiddelde bezettingsgraad van de Fyra van 8,5%. Die van de Thalys wil de NS niet openbaren. De KLM neemt deel in de HSA. Misschien is het moment aangebroken de belofte, van politieke en luchtvaartbestuurders, in te lossen de reizigers ‘uit de lucht’ te halen en een snelle en betaalbare rit over het hogesnelheidsspoor aan te bieden?

Is de angst voor christelijke overheersing van Ind/ones/iërs toen te vergelijken met de angst voor islamisering in Nederland nu? De angst misschien wel, maar één doorslaggevend verschil moeten we niet over het hoofd zien. Nederlanders brachten het christendom destijds vanuit een positie als koloniale machthebbers, het ‘gouvernement’ had het voor het zeggen in Indië/Indonesia. Nederlandse christenen wilden ‘heidenen’ bekeren. De spraakmakende moslims in Nederland nu zijn, overwegend, een zich emanciperende onderklasse, die hun eigen – en naar hun overtuiging ‘enig ware’ – geloof hebben meegebracht en gestalte willen geven. Imams en schriftgeleerden kunnen Nederlanders in preken ‘ongelovigen’ noemen, maar er zijn geen aanwijzingen dat moslims de Nederlandse bevolking willen islamiseren, hun geloof willen opdringen. Ze zijn ook niet in de positie om dat te doen. Nederlandse moslims vormen geen eenheid, ze zijn net zo divers als Nederlandse christenen. Moslimpartijen hebben nauwelijks aanhang, de Nederlandse Moslim Omroep is juist failliet gegaan, etc. Waarschijnlijker is dat zich steeds meer Hollands-islamitische varianten uitkristalliseren, die zich hier, mét hun kerkgebouwen, nestelen naast en tussen de vele andere kerkgenootschappen die Nederland telt. Daar zal (dus) ook de secularisering en ontzuiling toeslaan en de aanhang afkalven.

Ondanks vier generaties kerstening bleef het Christendom volgens historicus Lou de Jong in Nederlands-Indië ‘een randverschijnsel’: rond 1940 waren er 1,5 miljoen christenen, op een bevolking van 68 miljoen. ‘De Islam kon zich handhaven.’ Het Nederlandse christendom is, ook nu nog, verweven met het vorstenhuis en beschermd door de grondwet. Of het zich als organisatie en gemeenschap handhaaft, zal niet afhangen van de omvang van andere godsdiensten, maar van de eigen overtuigingskracht (en het zelfreinigend vermogen van de katholieke loot).