Irene van Nieuwkerk heeft taalproblemen van kinds af aan. De diagnose ESM bestond nog niet. Irene van Nieuwkerk: ‘Ik was 7 à 8 jaar toen school tegen m’n ouders zei dat ik ‘langzaam lerend’ was. Ik kon niet goed articuleren en was bovendien slechtziend. Leren kon ik wel goed, alleen langzamer dan anderen.’ Eerst ging ze naar een gewone lagere school, maar in de vijfde klas stapte ze over naar het speciaal onderwijs. ‘Ik kwam toch niet goed mee op de school.’ Een succes werd het niet. De nieuwe school was voor moeilijk lerende kinderen, terwijl Irene alleen langzaam was. Ze vond er geen aansluiting en werd bovendien gepest. ‘Ik praatte anders dan andere kinderen en droeg een bril met dikke glazen. Jampotglazen noemde men dat toen,’ zegt ze. Vriendinnen had Irene niet, wel drie broers. ‘Ik was teruggetrokken en las veel.’ Ze vertelde thuis niet dat ze werd gepest, maar toch voelde Irene van Nieuwkerk zich niet echt ongelukkig. ‘Ik heb altijd een positieve instelling gehad, zit niet zo gauw in de put.’

Anders
Na de lagere school volgde de huishoudschool en daarna een baan in de huishouding bij een mevrouw. Ze had verschillende vriendjes en op haar 28ste ontmoette ze de ware, op het station van Woerden. Een stille man, die, wonderlijk genoeg, hetzelfde taalprobleem bleek te hebben. Hij begon als kind pas te praten toen hij zeven was. Irene: ‘Ik moest lachen toen ik erachter kwam dat we dezelfde handicap hebben. Wie ons toch bij elkaar heeft gebracht?’ Ze kregen samen drie kinderen. Voor haar man was Irene’s handicap geen probleem en ook vond ze gemakkelijk werk, eerst als huishoudelijke hulp bij particulieren, later als alfahulp voor een organisatie. Na de puberteit was het moeilijk articuleren overgegaan en werd haar motoriek normaal. Sindsdien heeft ze alleen een taalprobleem. ‘Dat merken mensen vaak niet eens.’ Wat mensen om haar heen wel merken is dat Irene van Nieuwkerk ‘anders’ is. Omdat ze niet weten wat er is, denken ze dat ze dom is. ‘Soms doen mensen negatief over me,’ zegt Irene, ‘of ze maken een grap over me. Ze denken dat ze beter zijn dan ik. Dat doet pijn’

Geduld
De aandoening ESM is in Nederland vrijwel onbekend. Niet voor de mensen die er last van hebben (en naar schatting zijn dat er enkele tienduizenden in Nederland), wel voor het grote publiek. Daarom wil Irene graag meewerken aan dit artikel. Meer voor haar kinderen en andere jonge mensen met ESM dan voor zichzelf. Want niet alleen zijzelf en haar man hebben ESM, ook alle drie de kinderen. Irene van Nieuwkerk: ‘De oudste heeft, net als ik vooral taalproblemen. Zij heeft moeite met begrippen en voorzetsels, etc. De tweede heeft een communicatieprobleem. Maar de oudsten redden het wel. Ze werden vroeger wel gepest in de buurt, als ze met een busje werden opgehaald. Nu hebben ze vrienden en zien mensen dat ze best wat kunnen.’ Over de jongste van dertien maakt Irene zich meer zorgen. Hij heeft het meeste last van ESM; naast taalproblemen heeft hij dyspraxie. Dat is een motorische ontwikkelingsstoornis die het verwerken van informatie door de hersenen hindert. ‘Z’n ene hersenhelft is beter dan de andere,’ legt Irene in gewone mensentaal uit. ‘Een woord kan bij hem aan de ene kant binnenkomen, maar het komt er aan de andere kant niet meer uit.’ Ook kan hij zich moeilijk uiten en uitdrukken. Als hij boos is, vindt er een soort implosie plaats. Dan stuurt Irene hem even naar z’n kamer om tot zichzelf te komen. ‘Het beste is als mensen om hem heen rustig blijven.’
Alle drie de kinderen volgden speciaal onderwijs en kregen hulp van een logopedist. De jongste nog steeds, hij zit nu in groep 8 en leert werken met ICT-hulpmiddelen. Irene heeft een blijmoedig karakter en accepteerde lang geleden al dat ze anders is. Vrienden heeft ze niet. Om onder de mensen te zijn, volgt ze momenteel een Bijbelcursus. Ze vindt troost in het geloof. Haar kinderen wil ze besparen dat ze worden beoordeeld ‘op het negatieve’, zoals ze het noemt. Daar zet ze zich voor in. ‘Mensen zouden meer begrip en geduld moeten hebben met jongeren met ESM. Laat hen zichzelf zijn. Ik wil dat m’n kinderen worden geaccepteerd zoals ze zijn.’

De vrouw in dit artikel wil vanwege de privacy van haar kinderen niet herkenbaar zijn. Daarom is haar naam gefingeerd.

Jeugd en Co – december 2011

Fernando Carrilho en Rafael Deira

Twee van de vijf streetwise trainingsacteurs van The Crew/RadarVertige uit Amsterdam. Hebben zelf veel te maken gehad met jeugdhulpverleners en politie.

Leeftijd: 22 en 23

Wat doen jullie? We geven feedback tijdens trainingen. We leren agenten, jeugdzorgwerkers, jongerenwerkers, loketambtenaren en andere professionals hoe ze kunnen samenwerken met lastige jongeren en omgaan met moeilijke situaties. We lokken professionals uit de tent, raken gevoelige snaren, zoeken grenzen op. Zij kunnen agressief worden of geëmotioneerd raken, waarop wij naturel reageren. Rafael: ‘Soms moet je provoceren, dan gebeurt er iets. Vrouwen kunnen zich bijvoorbeeld geïntimideerd voelen door jongens die persoonlijk worden of dreigen. Wij houden hen voor dat ze grenzen moeten aangeven, zeggen wat dat gedrag met hen doet. “Doe normaal, man!” begrijpen jongens niet.’

Waarom? Rafael: ‘Mijn ervaring is dat hulpverleners hun oordeel al klaar hadden, zonder dat ze wisten wat de oorzaak van mijn gedrag was. Naar mijn mening werd niet gevraagd.’ Fernando: ‘Ik ben veel met de politie in aanraking geweest. Ik gaf het gedrag terug dat zij er zelf in staken. Als ik iets niet wilde, zagen agenten dat, ten onrechte, al gauw als negativiteit.’

Als trainingsacteurs laten we professionals zien hoe jongeren behandeld willen en kunnen worden. Schoolmeestergedrag werkt bijvoorbeeld niet. Onecht gedrag of niet gemeende belangstelling prikken jongeren genadeloos door. Maar een handleiding bestaat niet, jongeren zijn geen theorie. Wij vinden belangrijk dat hulpverleners en jongerenwerkers in ons geïnteresseerd zijn, goed luisteren en doorvragen.

Wat bieden jullie professionals? Fernando: ‘We zijn acteurs, maar eigenlijk speel ik niet. Voor ons zijn oefensituaties net echt, evenals de gevoelens die we erbij hebben. Wij zijn een product van de straat en laten hulpverleners zien wat in de praktijk (in plaats van in hun boekjes) werkt en niet werkt. Ze moeten niet voor jongeren invullen wat ze moeten doen. Leg de verantwoordelijkheid bij hen, laat jongeren zelf denken.’

Wanneer ga je tevreden naar huis? Fernando: Als ik bij de deelnemers een vuurtje van aandacht zie opbranden, als ze open staan voor onze inbreng en blij zijn met onze feedback.

Hans van Dorssen en Max Swagemakers

Richtten tien jaar geleden een vrijplaats voor jongeren op in Tilburg. Komen uit wat zij noemen de scene en brengen jongeren uit verschillende subculturen bij elkaar: skaters, rockers, dansers, graffitikunstenaars, rappers, percussionisten, etc. Eerst in kraakpanden, nu in een oude, gehuurde fabriek: de cultuurfabriek Hall of Fame.

Leeftijd: 34 en 36

Wat doen jullie? We hebben skatebanen, dans- en muziekstudio’s, theaterzalen en een klimhal gebouwd. We geven demo’s en workshops en verhuren ruimtes. Jongeren die leren skaten, drummen, klimmen etc., kunnen na verloop van tijd zelf aan de slag als workshopbegeleider.

Waarom? Hier realiseren we, voor de jongeren van nu, wat wij vroeger anders wilden. Wij konden zelf als jongeren onze plek niet vinden. Het leek alsof we alles fout deden. Hans: ‘Ik liep op m’n 14^de van huis weg en woonde tijdelijk in een internaat. Mijn omgeving zei: “Ga eens iets nuttigs doen, een opleiding volgen of werk zoeken”. Maar ik wilde iets bereiken met skaten. In skaten uitte ik m’n woede. Het skaten bood me de drive me te ontwikkelen. Ik ben Nederlands kampioen skaten geworden. Ik laat jongeren zien dat je met je talent iets kunt bereiken en gelukkig kunt worden.’ Max: ‘Ik ging niet naar school, hing rond op straat. Daar ontmoette ik Hans. We werden skatevrienden. Jeugdzorg schreef rapporten over mij met opmerkingen als “Hij kan het wel, maar doet het niet.” Veel jongeren die in de Hall komen, willen of kunnen niet voldoen aan de eisen van de maatschappij, net als ik vroeger. Je moet in Nederland iets zijn en geld opbrengen om erkend te worden. Voor mij is geld niet het belangrijkste. Wel vind ik het leuk om iets voor andere jongeren te doen.’

Wat bieden jullie jongeren? Een kader om hun talenten te ontwikkelen. Wij geven jongeren in de Hall of Fame de ruimte die ze normaal niet krijgen. Met jongens die ontsporen, bouwen we een band op basis van gelijkwaardigheid op.

Wanneer ga je tevreden naar huis? Als het een vmbo-leerling met een lage dunk van zichzelf hier aan de slag gaat en later is gaan filmen.

Jan

Eén van de tien kinderen/jongeren uit de Brabantse jeugdzorg die meededen aan kunstproject Het Dossier van De Cultuurkantine. Het kunstwerk dat hij en kunstenares Lisette Durinck maakten, hangt, samen met negen andere, tot 21 november in fietsenstalling Oude Vest in Breda. Daar komen soms wel 1500 mensen per dag. Jeugdzorg heeft Jan’s papieren dossier. Met dit schilderij heeft hij nu zelf zijn eigen beeldverhaal.

Leeftijd 14

Wat heb je gedaan? Sinds de zomervakantie hebben Lisette Durinck en ik op haar atelier gewerkt aan dit portret. Ze maakte eerst foto’s van me en we hebben veel gepraat. Lisette stelde voor wat ze wilde maken, ik gaf commentaar. Zo wilde zij op de lijnen van het voetbalveld woorden zetten die voor mij iets betekenen. Dat vond ik niks. Maar zíj heeft weer die bokshandschoenen bedacht. De gouden letters heb ik erop geschilderd. Het is echt een kunstwerk van ons samen.

Waarom? Met dit schilderij wil ik laten zien dat ik een positieve en een negatieve kant heb. De engelenvleugels staan voor m’n lieve kant. Ik kan heel behulpzaam en aardig zijn. De rode duivelsoren zeggen iets over m’n minder goede kant. Ik ben soms heel boos. Om die reden ben ik een keer van school gestuurd. Volwassenen stoppen me gauw in een hokje: “Oh, daar heb je die agressieve jongen weer.” Terwijl ik ook gewoon een leuke jongen ben. Ik wil dat mensen mij begrijpen. Kunst is een leukere manier om dingen uit te leggen dan een gesprek. Al sinds m’n vierde ben ik uit huis. Eerst zat ik in pleeggezinnen, nu woon ik in een instelling. Die bokshandschoenen laten zien dat ik veel heb moeten vechten voor mezelf.

Wat wil je hulpverleners meegeven? Dat zij jongeren eerst iets moeten geven voordat wij hen iets geven. Ik bedoel ruimte, vrijheid, ik vind dat er teveel regels zijn.

Wanneer ga je tevreden naar huis? Wanneer mensen bij m’n schilderij denken: “Wat een goede jongen.”

De tentoonstelling Het Dossier is vanaf 21 november 2011 te huur, zie www.kunst.nl.

Vertegenwoordigers van de penitentiaire inrichting (PI) Vught ontvingen onlangs een Best Practice Award 2011 in het Italiaanse Padua. De Award is een onderscheiding van de Wereld Gezondheidsorganisatie van de Verenigde Naties voor zorg in gevangenissen. De Vughtse gevangenis won de prijs voor het samen met ketenpartner de Pompestichting ontwikkelde zorg/behandelprogramma voor psychisch gestoorde veroordeelden en verdachten van een seksueel delict.

In gevangenissen zitten veel gedetineerden met psychiatrische problemen, een verslaving en/of verstandelijke beperking. Omdat zij recht hebben op dezelfde zorg als buiten de gevangenismuren, bieden penitentiaire inrichtingen zelf psychiatrische zorg en behandeling. Aansluitend op de detentie nemen de geestelijke gezondheidszorg, tbs-instellingen of anderen die over. Behalve zorg voor de gezondheid van psychisch gestoorde gedetineerden, heeft psychiatrische zorg in gevangenissen ook als doel te voorkomen dat zij na vrijlating opnieuw in de fout gaan.

PI Vught en vier andere Nederlandse gevangenissen hebben sinds twee jaar een Penitentiair Psychiatrisch Centrum (PPC) in huis, waar in totaal plaats is voor bijna 700 patiënten. De vijf PPC’s werken nauw met elkaar samen. De kwaliteit van de zorg in de centra is goed, oordeelde de Inspectie voor de Gezondheidszorg midden 2011. Omdat de PPC’s pas kort bestaan, is de geboden psychiatrische zorg zelfs ‘boven verwachting’, aldus de Inspectie. Belangrijkste tekortkoming vindt zij het ontbreken van goed functionerende, geïntegreerde patiëntendossiers. Ook moeten de centra de resultaten van hun zorg en behandeling beter volgen en in beeld brengen.

Dwang en drang

‘Ik ben heel trots op wat de PPC’s in korte tijd hebben neergezet,’ zegt Jacco Groeneveld, directeur Gevangeniswezen bij de Dienst Justitiële Inrichtingen en verantwoordelijk voor zorg. ‘Maar er is geen reden voor zelfgenoegzaamheid. Er moet nog veel gebeuren.’

Zo deed de Inspectie voor de Gezondheidszorg ook de aanbeveling dat de PPC’s zich aansluiten bij de landelijke ontwikkelingen rond dwang en drang in de geestelijke gezondheidszorg. Jacco Groeneveld gaat met dit onderwerp aan de slag. ‘Ik denk bijvoorbeeld aan ander beleid rond isoleercellen. Het isoleren van gevangenen blijkt meer schade dan goed te doen.’

Jan Koolen, directeur Zorg en Behandeling van het PPC in Overmaze Maastricht is blij met de aandacht voor het anders omgaan met dwang en drang. Jan Koolen ‘Medewerkers zijn gewend pas te reageren op een gedetineerde met een psychische stoornis als er iets misgaat. Men moet leren incidenten te zien aankomen en vóór te zijn. Dan kunnen we dwangmiddelen terugdringen.’

Denktank

Om de psychiatrische zorg en behandeling verder te verbeteren heeft Groeneveld een denktank opgericht die feedback moet geven op de verdere ontwikkeling daarvan: de Ronde Tafel. Jacco Groeneveld: ‘Te lang hebben we gewerkt met hoge muren om de gevangenis. Met de Ronde Tafel halen we ‘buiten’ naar binnen.’ Hoogleraren, psychiaters en leidinggevenden vanuit de PPC’s buigen zich tijdens vijf Ronde Tafelconferenties samen over thema’s als vakmanschap, kwalificatie en competenties van het personeel, terugdringen recidive, gedragstherapie, samenwerking en ketenzorg, dwang en drang, etc. De Ronde Tafelconferenties worden afwisselend gehouden in één van de vijf gevangenissen met een PPC, die in Vught, Maastricht, Zwolle, Amsterdam en Scheveningen/Den Haag.

De denktank zal ook leiden tot nauwere samenwerking tussen penitentiaire inrichtingen, universiteiten en onderzoeksinstellingen. Zo heeft Corine de Ruiter, hoogleraar forensische psychologie aan de Universiteit van Maastricht en een van de deelnemers aan de Ronde Tafel al aangegeven graag onderzoek te willen doen naar de resultaten van de psychiatrische zorg in gevangenissen.

In september 2012 wordt de Ronde Tafel afgesloten met een publicatie en een landelijke werkconferentie in aanwezigheid van de staatssecretaris van Veiligheid en Justitie, Fred Teeven.

Lyan Rijzinga (23) heeft al haar hele leven ESM, wat staat voor ernstige spraak- en/of taalmoeilijkheden. Ze moet zich goed concentreren om te volgen wat er om haar heen gebeurt. Teveel achtergrondgeluid en ze is de draad kwijt. ‘Je probeert mee te doen, maar vaak voel ik me een buitenlander in eigen land. Alsof mensen om me heen een andere taal spreken.’ Ze is snel moe van het ingespannen luisteren en heeft vaak hoofdpijn. ESM frustreert jongeren ook. Er komt niet ‘uit hun hoofd’ wat ze willen en daar kunnen ze heel boos van worden. Ze zeggen liever helemaal niets dan de fout in gaan en worden uitgelachen. Daarom zijn veel jongeren met ESM eenzaam en geïsoleerd.

Over ESM was en is weinig bekend. Ook zijn er nauwelijks voorzieningen voor jongeren. Om die redenen zette Jet Isarin, onderzoeker bij Kentalis, een organisatie voor diagnose, zorg en onderwijs voor mensen die moeilijk horen en communiceren, in 2010 een lotgenotengroep op: SpraakSaam. Er kwamen tientallen jongeren op af. Om bekendheid te geven aan hun problematiek maakte de groep onder andere de film SpraakSaam, de movie, die op 16 november in Utrecht werd gepresenteerd.

ESM is een erfelijke stoornis of ontstaat tijdens de zwangerschap of geboorte. Technisch gezien gaat het om het niet goed samenwerken van beide hersenhelften. Jet Isarin: ‘Het duurt lang voordat jongeren de informatie hebben verwerkt. Soms kunnen ze een gesprek met meerdere personen helemaal niet volgen.’ Door de trage communicatie verliest de omgeving snel het geduld of walst over de jongere met ESM heen.

Maaike Schumacher (17), een van de SpraakSaam-deelnemers en spelers in de film, omschrijft ESM als ‘knikjes’ onderweg van de oren naar de hersenen en van de hersenen naar de mond. ‘De een kan daardoor niet vlot praten, de ander maakt grammaticale fouten of kan iets niet goed opschrijven. Dan komt er iets anders uit dan hij of zij in het hoofd heeft.’ Maaike zat als kind op het speciaal onderwijs en weet sinds groep 8 dat ze ESM heeft. Nu zit ze op een gewone middelbare school. Haar medeleerlingen kennen haar beperking, maar vergeten er meestal rekening mee te houden. Maaike: ‘Als ik een verkeerd woord gebruik, is dat geen grapje. M’n medeleerlingen plagen me er echter de hele week mee. Dat doet pijn.’ Ze praat heel vlot, maar door haar, voor zichzelf onverwachte, ‘blunders’ heeft Maaike toch weinig zelfvertrouwen. ‘Ik durf niemand te bellen, bang dat ik iets verkeerds zeg.’

Niet dom

Het is een misverstand te denken dat kinderen of jongeren met ESM dom zijn. Een mbo-studente vertelt in SpraakSaam, de movie: ‘Bij een toets wist ik bijvoorbeeld wat het goede antwoord was, maar ik schreef het niet goed op. Toen werd het fout gekeurd.’ Qua intelligentie had ze havo aan gekund, maar vanwege de taalproblemen volgde ze vmbo kader.

Dat het nodig is goede voorlichting te geven over spraaktaalstoornissen bleek zelfs tijdens de presentatie van SpraakSaam, de movie. Goed bedoelende presentatoren praatten tegen de met jongeren met ESM, hun ouders en leerkrachten gevulde zaal alsof die vol kleine kinderen zat.

Geen ontwikkelingsachterstand dus bij de enthousiaste jongeren in het publiek en de filmcrew, blij met de erkenning en aandacht die ze nu krijgen, wel communicatiemoeilijkheden. Niet voor niets is de hele film ondertiteld, hoewel er louter Nederlands wordt gesproken. Communicatieproblemen die niet zichtbaar, en bij degenen die alleen een taalprobleem hebben, ook niet hoorbaar zijn. ESM is een deels verborgen handicap. De omgeving van Lyan merkt bijvoorbeeld niets van haar taalstoornis. ‘Nee, dat is hopelijk de bedoeling ook,’ zegt ze in de film, ‘dat mensen dan niet gaat storen.’ Maar die is er dus wel degelijk. Gelukkig houdt men op haar werk in een laboratorium rekening met haar beperking.

Dat is bij Andy Bitorina (19), een van de weinige jongens bij SpraakSaam, anders. Hij werkte zes maanden bij de Hema. Andy bracht de leidinggevende op de hoogte van zijn ESM. Een jobcoach begeleidde hem en het werken ging redelijk goed. Toch werd zijn contract niet verlengd. Andy: ‘M’n baas vond dat ik te traag was in de omgang met klanten. Ook begreep ik moeilijke woorden soms niet.’ Nu is hij werkloos en heeft een Wajong-uitkering.

Respect en geduld vragen jongeren met ESM van hun omgeving, hun leerkrachten, medeleerlingen, vrienden en collega’s. De jongeren van SpraakSaam gaan voorlichting geven op scholen. Ze hebben plannen een belangenvereniging op te richten. Jet Isarin is trots op hen. ‘Ze zijn een stuk zelfverzekerder én spraakzamer geworden.’ Rutger, een jongen die in de film een aanval van razernij krijgt als hij zich niet goed kan uitdrukken, zegt: ‘Ik heb gewoon gedacht laat me die boosheid maar los gewoon.’

SpraakSaam, de movie is gemaakt door Eelke Verheij-van Hoof van Van Harte videoproducties. De jongeren van SpraakSaam schreven samen met Hetty Kleinloog het script. De film is online te zien via de site van Kentalis en is verkrijgbaar op dvd.

Enkele feiten

Uit internationaal onderzoek blijkt dat 3-7% van de kinderen een aangeboren spraak en/of taalstoornis heeft. Bij 40-50% van deze kinderen bestaan de problemen ook na het tiende jaar nog. Kentalis schat dat in Nederland ongeveer 60.000 jongeren tussen 10 en 25 jaar opgroeien met ESM. Een klein deel van hen gaat naar het speciaal onderwijs of heeft een rugzakje.
Jonge kinderen met ESM krijgen vroegbehandeling, logopedie en speciaal onderwijs.
Na het tiende jaar gaat het vooral om het compenseren van ESM: leren omgaan met de handicap en communicatieve competenties versterken.

Kentalis zorgt met het tijdelijke project SpraakSaam voor empowerment en ontmoeting van jongeren met ESM.

Sterke merken verkopen zichzelf. Zoals Eigen Kracht, Van Harte restaurants, Beursvloeren en Eropaf. Er zijn ongelofelijk veel van dergelijke inspirerende initiatieven en projecten in Nederland. Van onderop tot stand gekomen, met of (steeds meer) zonder overheidsgeld. Bij die krachtige, creatieve initiatieven steken sociale professionals bleek af. Beklagen ze zich over de vele papieren verplichtingen of een dreigende subsidiestop, dan zijn ze kommer en kwel zeurpieten, die het gelijk van de critici bewijzen. Instituties als welzijnsorganisaties zijn eerder een sta in de weg dan een hefboom voor eigen-kracht-en-energiecentrales. Komt het daardoor dat er uit het gehoor op het Welzijnsdebat, georganiseerd door Zorg + Welzijn en Reed Business Events, weinig reactie op de sprekers komt? Merkloze welzijnswerkers veranderen te langzaam, horen ze elk welzijnscongres en daarom krijgen ze telkens een figuurlijke schop onder hun kont. Tot de gemeente de financiering van hun club stopt en ze ook letterlijk op straat staan. Daar moeten ze toevallig toch zijn om outreachend te werken en burgers in hun kracht te zetten, maar dan nu als vrijwilliger.

De eigen verantwoordelijkheid van het kabinet-Rutte en de eigen krachtbeweging komen mooi synthetisch samen. Tenminste in het sociale domein. Want banken die nat gaan door risicobeleggingen worden gestut door de overheid. Huiseigenaren die zich te diep in de hypotheekschulden hebben gestoken, komen in aanmerking voor hulp van de overheid. De Europese Gemeenschap redt zelfs hele landen die door wanbeheer kopje onder (dreigen te) gaan. Kwetsbare burgers als psychiatrische patiënten en ouderen met beperkingen moeten echter zichzelf redden. En steeds meer buurthuis- en opbouwwerkers dus ook. Tenzij ze zichzelf voortdurend opnieuw uitvinden. Heb je daar geen innovatiegelden voor?

Hoe verleidelijk ook, zoiets lijkt er in Nederland op het moment niet in te zitten. Binnen de PvdA gaan weliswaar jonge stemmen op de partij sterker links te profileren. Progressieve samenwerking kan daar onderdeel van zijn. Jolande Sap van GroenLinks laat op de vraag wanneer links (eindelijk) een gezamenlijke vuist gaat opheffen tegen het rechtse kabinet Rutte/Wilders, weten bij de PvdA steeds nul op de samenwerkingsrekest te krijgen. Sap: ‘Hoe vaak wil je worden afgewezen?’ D66 zoekt de ruimte meer en meer in het midden, nu de VVD, het CDA en de PvdA door respectievelijk populistisch rechts en populistisch links naar de rechter- en linkerflanken worden getrokken. Het is de vraag of D66 zich, behalve als vrijzinnig, überhaupt als links wil afficheren. En als D66 toch aan de progressieve tafel wordt genood, waarom dan niet ook de Partij voor de Dieren en de ChristenUnie, zoals de site HartLinks.nl doet.

Bart Snels schreef onlangs een gloedvol betoog over een fusie tussen de vrijzinnige partijen GroenLinks en D66 in het midden van het politieke spectrum (in De Helling 3/2011 en Volkskrant, 17 september 2011). Kritisch GroenLinks van Leo Platvoet e.a. jaagt juist een zuiver linkse samenwerking tussen PvdA, SP en GroenLinks na. Platvoet en de zijnen putten daarvoor moed uit de vier Deense linkse partijen die onlangs, vóór de verkiezingen, een blok vormden en genoeg stemmen kregen om een centrumlinkse minderheidsregering met gedoogpartner te vormen. Daarmee stootten ze de rechts-populistische grote zus van onze Geert, de Deense Volkspartij, uit het centrum van de macht.

In peilingen zitten D66 en SP in de lift, ieder op eigen kracht. Zij moeten op dit moment extra worden verleid de maatschappelijke zaak zwaarder te laten wegen dan hun eigen partijbelangen. Wat de SP betreft, werkt ook de door gestaalde partijkaders in de vakbonden ingezette ramkoers tegen het gesloten pensioenakkoord, waarmee de PvdA onder voorwaarden instemde, niet mee.

Linkse samenwerking, het is een gekoesterd ideaal dat steeds weer de kop opsteekt en even vaak het loodje legt. Na de vorige Tweede Kamerverkiezingen trok links samen op. PvdA, GroenLinks en D66 probeerden met Rutte’s VVD een paars-groen kabinet te vormen. PvdA, GroenLinks en SP maakten begin 2011 tijdens de manifestatie Een ander Nederland een statement door naast elkaar op het podium verzet tegen het kabinet Rutte/Wilders aan te kondigen. Ze traden inderdaad hier en daar samen op tegen de bezuinigingen op de sociale werkvoorziening, passend onderwijs, cultuur en het persoonsgebonden budget. Maar verder?

Om heilloos kwartetten over de vraag wie wel/niet mee mag/moet doen aan linkse samenwerking, is linkse machtsvorming door gelegenheidscoalities rond een aantal thema’s momenteel de beste optie. Eerlijke verdeling van de kosten van de crises (d.w.z. mensen zonder geld niet op laten draaien voor de gevolgen van de banken/schuldencrises), lastenverzwaringen naar inkomen, investeren in onderwijs en groene economie, hervorming van de woningmarkt, activeren waar mogelijk en beschermen waar nodig van kwetsbare mensen en internationale solidariteit, met volkeren en mensenrechten in de verdrukking. Laten de partijen die elkaar op deze punten kunnen vinden eens blaffen én bijten. Rond onderwerpen als Europa kunnen ze dan rustig van mening blijven verschillen.

Links, werk samen, het liefst met passie!

In Nederland werd een beschavingsoffensief à la Balkenende’s ‘normen en waarden’ smalend geassocieerd met spruitjeslucht en afgeserveerd als paternalisme. Toch duikt het thema steeds weer op. Eerder dit jaar kwam Andrée van Es, wethouder voor GroenLinks in Amsterdam, met een pleidooi voor hoffelijkheid in de stad [1]. En de Wiardi Beckmanstichting (WBS), het wetenschappelijk bureau van de PvdA, wijdt nu een dubbeldik nummer van haar tijdschrift Socialisme en Democratie aan ‘verheffing’. Het is het tweede nummer in een serie van vijf in het kader van het dit jaar gestarte project Van Waarde. In dat project onderzoekt de WBS wat, gezien de idealen en beginselen van de PvdA, van waarde is, hoe dat onder druk staat en wat de partij eraan kan of moet doen. Het eerste Van Waarde themanummer was gewijd aan bestaans(on)zekerheid, met onderwerpen als (on)veiligheid, spanningen tussen bevolkingsgroepen, arbeid en zorg en pensioenen. En het tweede dus aan ‘verheffing’. Een divers gezelschap van wetenschappers, publicisten, journalisten en vertegenwoordigers van de PvdA en andere linkse partijen schrijft over de traditie van volksverheffing, de noodzaak van verheffing nu en de belangrijkste vehikels daarvoor: opvoeding en onderwijs. Kunst en cultuur komen slechts zijdelings aan bod.

Links moraliseren

Wat verstaan de auteurs onder verheffing? Monika Sie Dhian Ha, directeur van de WBS, vertaalt het oude verheffingsideaal in een 21^ste eeuwse variant als ‘het goede leven doorgeven’. Een weinig politiek noch aansprekend beeld, dat eerder beelden oproept van Bourgondisch tafelen dan van mens en maatschappij op een hoger cultureel of beschavingsniveau brengen. Gastschrijvers Bas van Stokkum, filosoof/socioloog aan universiteiten in Amsterdam en Nijmegen, en Dick Pels, directeur van het wetenschappelijk bureau van GroenLinks, zijn wat dat betreft duidelijker. ‘Volksverheffing is in ongerede geraakt,’ stelt Van Stokkum, maar ‘beschavingswerk is nodig om mensen beter toe te rusten voor de uitdagingen van een turbulente samenleving.’ Keuzevrijheid en zelfbeschikking zijn in zijn ogen verabsoluteerd en belangrijker geworden dan persoonlijk welzijn of ontwikkeling. Als iemand zich kapot wil drinken, is dat zijn eigen vrije keuze. Iemand die er wat van zegt zou bevoogdend of betuttelend zijn. Van Stokkum vindt dat de sociaaldemocratie/links zich uit moet spreken over leefwijzen die zij de moeite waard vindt. Wat hem betreft staan waarden als zelfbeheersing en matiging als alternatief tegenover excessief begeren en consumeren, waardige omgangsvormen tegenover ‘ik zeg wat ik wil’ of ‘bemoei je met je eigen zaken’ en actief bijdragen aan het publieke leven ten slotte tegenover alleen voor je eigen genoegens zorgen. Een eigentijds progressief beschavingsoffensief moet wel gepaard gaan met respect voor de individuele vrijheid van mensen, vindt Van Stokkum. Verleiden in plaats van verplichten dus.

Ook Dick Pels houdt een pleidooi voor hernieuwd paternalisme, in een niet-paternalistische vorm: ‘een beschavingsoffensief op vrijzinnige grondslag’. Vrijheid, zelfontplooiing, individuele autonomie en antipaternalisme zijn niet meer wat ze geweest zijn, maar ‘gekaapt door rechts en geperverteerd door neoliberaal consumentisme en neonationaal populisme’. Belediging is een heftige vorm van vrije meningsuiting geworden, het vrijheidsideaal is doorgeschoten en individualisme is vaak amoreel en asociaal, aldus Pels. Links moet terrein heroveren op het gebied van verheffing en weer progressief invulling geven aan vrijheid. Wat Dick Pels betreft, zou links moeten moraliseren over wijzen waarop vrijheid en emancipatie het beste kunnen worden ingevuld, bijvoorbeeld door milieubewust, verantwoordelijk en solidair gedrag en‘democratische matiging’. Daarbij moet links niet bang zijn voor elitair te worden uitgemaakt. Het vrijzinnige van dit hernieuwde paternalisme is, zo stelt Pels, duidelijk maken dat niemand de waarheid in pacht heeft over wat het goede leven is, maar wel ideeën en idealen. Het gaat er om burgers met respect voor verschillende leefwijzen en met inachtneming van het beginsel van leven en laten leven te verleiden tot goed en fatsoenlijk gedrag.

Andere auteurs in het Socialisme & Democratie themanummer wijzen er op dat de sociaaldemocratie/links burgers die beschaving niet alleen moeten voorhouden maar ook voorleven, door zelf het goede voorbeeld te geven. PvdA-bestuurders die torenhoge salarissen en bonussen incasseren en anderen matiging voorhouden: dat kan niet meer. Evenals het onderwijs optuigen met opdrachten ter verheffing, zoals culturele vorming en burgerschapskunde: ook daar zit wat schrijvers als Jan Blokker jr. een grens aan. Verschillende auteurs stellen dat het onderwijs geen instrument moet zijn van steeds nieuwe, door de politiek bedachte idealen. Het onderwijs, als middel voor ontwikkeling, emancipatie en sociale stijging, is door de politiek kapot hervormd en door de markt voor economische karretjes gespannen. Het moet weer aan de onderwijsprofessionals worden overgelaten. Universiteiten moeten aan vrije wetenschapsbeoefening kunnen doen. Ook de opvoeding van kinderen is te sterk gericht op alleen werk en consumeren. Wat ontbreekt, is de opvoeding van jongeren tot kritische en verantwoordelijke burgers.

De S & D bundel bevat een rijke verzameling bijdragen. Nu nog zorgen dat de wijze wegwijzers ook gezien en gevolgd worden door al die mensen, laag en hoogopgeleiden (daarover geen misverstand), met en zonder korte lontjes, die precies in tegenovergestelde richting lopen. Het is te hopen dat het Van Waarde project van de Wiardi Beckman Stichting meer wordt dan een canon en leidt tot voorbeeldgedrag en lonkende idealen.

S & D, maandblad van de Wiardi Beckman Stichting, jaargang 68 nummer 7 + 8 2011, Boom Tijdschriften

zie ook: http://www.wbs.nl/node/1003

AD Rotterdams Dagblad – augustus 2011

Bewoners en begeleiders zitten kaarten te maken in de dagactiviteitenruimte. ‘Voor de verkoop.’ Straks staat zingen uit de Bijbel op het programma. De bewoners voelen zich de koning te rijk in hun eigen woongemeenschap. ‘Hier voel ik me veilig.’ Omwonenden vreesden te maken te krijgen met opdringerige evangelisatie, maar zijn nu blij met hun bijzondere buren.

Jah Jireh

De 67 pioniers huizen in door woningcorporatie Woonstad gerenoveerde appartementen in een bestaande flat in Ommoord. De oudere Jehovah’s Getuigen komen uit het hele land. De Rotterdamse zorgorganisatie Laurens levert de verzorging en het bijbehorende personeel. De medewerkers zijn ook allen Jehova’s Getuigen. Uiteindelijk zullen 70 woningen tot woongroep Jah Jireh behoren.

‘Jah Jireh staat voor God voorziet,’ vertelt Eunice Willemstein, teamleider zorg aan huis en stuwende kracht achter het woonproject. Zij is Jehovah’s Getuige en in dienst van zorgorganisatie, Laurens. ‘Jah Jireh is een internationale stichting. In Engeland zijn al vijf huizen voor oudere Jehova’s Getuigen. Jarenlang zochten we vanuit ons hoofdkantoor van het Wachttorengenootschap naar een geschikte locatie voor een woon/zorgvoorziening voor ouderen. Die vonden we in Rotterdam.’ Willemstein legt uit waarom aparte huisvesting voor deze groep nodig is. ‘Jehovah’s Getuigen stellen hun zorgvraag heel lang uit. Zij voelen zich doorgaans niet thuis in een reguliere voorziening. Wij vieren geen verjaardagen, Sinterklaas, Kerstmis en Pasen, doorgaans hoogtepunten van gezelligheid in verzorgingshuizen. Een eigen woongroep is nodig voor het geestelijk welzijn van de ouderen.’

Er zijn drie partijen betrokken bij het woonproject groep voor Jehova’s Getuigen. De Rotterdamse woningcorporatie Woonstad kampte met leegstand in de flats aan de Kelloggplaats in Ommoord, die in totaal 300 tweekamerwoningen tellen. Laurens, aanbieder van wonen, diensten en zorg voor Rotterdam en omstreken, zag in de Jehovah’s Getuigen een extra patiëntenstroom. En Jah Jireh vond eindelijk het gezamenlijke onderdak voor ouderen waar zij naar op zoek was.

Actief in de buurt

Eén woning is ingericht als Servicepunt. Er is een wekelijks artsenspreekuur, bewoners bestellen er medicijnen en de leiding verwerkt aanmeldingen en zorgvragen. Niet alleen voor de Jah Jireh-bewoners overigens. Ook buurtgenoten maken gebruik van het Servicepunt. Wat de Jehovah’s Getuigen uitdrukkelijk niet willen is een gesloten gemeenschap vormen. Eunice Willemstein benadrukt dat er flink geïnvesteerd wordt in contact met buurtbewoners. ‘Vrijwilligers uit de wijk komen vragen of ze nog iets voor ons kunnen doen. Wij op onze beurt zijn onze buren behulpzaam waar nodig.’

Om de woongroep rendabel te exploiteren, hebben Laurens en Woonstad de bewoners, behalve op Jehovah’s Getuige zijn, geselecteerd op de huishoudelijke en/of medische zorgvraag die ze hebben. Jah Jireh heeft een vaste huisarts en apotheek. Eunice Willemstein: ‘Zij zijn bekend met de bijzondere noden van deze groep, zoals het om geloofsredenen afwijzen van een bloedtransfusie.’ Willemstein is blij met de woongroep: ‘Hier hebben we voor gebeden en nu hebben we het voor elkaar.’

De officiële opening van Jah Jireh is in oktober.

Een van de (Nederlandse) bemiddelingsbureaus voor Oost-Europese zorghulpen is Seniorcare24, gerund door twee Bulgaarse zussen. De hulpen zouden rond € 1200,- per maand verdienen en in verband met Europese regelgeving telkens na één jaar werken enkele weken teruggaan naar Bulgarije. De praktijk bleek voor een aantal klanten anders te zijn. Angèle Ricardo huurde twee hulpen in van Seniorcare24. Haar moeder had, na een herseninfarct, zeer intensieve zorg nodig. ‘Na een half jaar moesten de vrouwen onverwacht weg,’ zegt Ricardo. ‘Mijn moeder kreeg toen nieuwe hulpen. De een sprak echter geen woord Nederlands, de ander was niet bekwaam. Een vervangster die wat Duits sprak, werd weer snel gewisseld omdat ze kwaad gesproken zou hebben over Seniorcare24. Toen kwam een duo werken dat maar een maand bleef. Ook het maandbedrag dat we betaalden, € 4200,-, werd opeens met € 500,- verhoogd. Het bleek te gaan om een btw-heffing. Terwijl de hulpen zelf maar heel weinig verdienden en niet verzekerd waren.’

Toen Ricardo het contract opzegde, maakte ze op onaangename wijze kennis met de Nederlandse echtgenoot van een van de twee Bulgaarse oprichters van Seniorcare24. ‘Hij schreeuwde door de telefoon, riep dat ‘hij wist waar m’n moeder woonde’,’ aldus Angèle Ricardo. Ook een andere klant van de organisatie kreeg deze echtgenoot aan de telefoon. Rineke van Ooijen: ‘Bulgaarse vrouwen hebben heel goed voor mijn moeder gezorgd, maar ze werden zwaar onderbetaald. Ze kregen geen € 1200,- per maand netto, maar € 600,- en later zelfs maar € 500,- per maand. Toen zij en ik daar wat van zeiden, scholden en dreigden de dames van Seniorcare24 en de zeer enge echtgenoot van een van hen. De hulpen werden direct teruggestuurd naar Bulgarije. Eén vrouw heeft haar laatste maand niet betaald gekregen.’

Omdat er voor Bulgaren (en Roemenen) nog geen vrij verkeer van werknemers is in de Europese Unie, zijn de thuishulpen van Seniorcare24 in dienst van een bedrijf in Bulgarije, Bauring. Dat detacheert de hulpen voor werk in Nederland. In de Tweede Kamer zijn vragen gesteld over deze constructie. De Arbeidsinspectie doet onderzoek naar de naleving van Europese regels, van de Wet op het minimumloon en van de arbeidsomstandigheden door onder andere Seniorcare24. Resultaten zij nog niet bekend.

Drie bewoners en twee begeleiders zitten samen kaarten te maken in de dagactiviteitenruimte. ‘Voor de verkoop.’ Straks staat zingen uit de Bijbel op het programma. De bewoners voelen zich de koning te rijk in hun eigen woongemeenschap. ‘Hier voel ik me veilig.’ Omwonenden vreesden te maken te krijgen met opdringerige evangelisatie, maar zijn nu blij met hun bijzondere buren.

Jah Jireh

De 67 pioniers huizen in door de Rotterdamse woningcorporatie Woonstad gerenoveerde appartementen in een bestaande flat in de wijk Ommoord, Huize Kellogg. De oudere Jehovah’s Getuigen komen uit het hele land. De Rotterdamse zorgorganisatie Laurens levert de verzorging en het bijbehorende personeel. De medewerkers zijn ook allen Jehovah’s Getuigen. Daarnaast is er een enorme inzet van vrijwilligers en mantelzorgers, eveneens uit eigen gelederen. Uiteindelijk zullen 70 woningen tot Jah Jireh behoren.

‘Jah Jireh staat voor God voorziet,’ vertelt Eunice Willemstein, Jehovah’s Getuige, teamleider zorg aan huis en stuwende kracht achter het woonproject. Zij is in dienst van zorgorganisatie Laurens. Jah Jireh is een internationale stichting. In Engeland zijn al vijf huizen voor oudere Jehova’s Getuigen. Jarenlang zocht Jah Jireh naar een geschikte locatie voor een woon/zorgvoorziening voor ouderen in Nederland. Die werd gevonden in Rotterdam.

Willemstein legt uit waarom aparte huisvesting voor Jehovah’s Getuigen nodig is. ‘Jehovah’s Getuigen stellen hun zorgvraag heel lang uit. Zij voelen zich doorgaans niet thuis in een reguliere voorziening. Wij vieren geen Sinterklaas, Kerstmis en Pasen, doorgaans hoogtepunten van gezelligheid in verzorgingshuizen. Een eigen woongroep is nodig voor het geestelijk welzijn van de ouderen.’

Er zijn drie partijen betrokken bij de woongroep voor Jehova’s Getuigen. De Rotterdamse woningcorporatie Woonstad kampte met leegstand in de flats aan de Kelloggplaats, die in totaal 300 tweekamerwoningen tellen. Laurens, aanbieder van wonen, diensten en zorg voor Rotterdam en omstreken, zag in de Jehovah’s Getuigen een extra ‘patiëntenstroom’, zoals projectleider Bob Janse van Laurens stelt. En Jah Jerih vond eindelijk het gezamenlijke onderdak voor ouderen waar zij zo lang naar op zoek was.

Actief in de buurt

Eén woning in Jah Jireh is ingericht als Servicepunt. Er is een wekelijks artsenspreekuur, bewoners bestellen er medicijnen en de leiding verwerkt aanmeldingen en zorgvragen. Niet alleen voor de op dit moment 67 Jah Jireh-bewoners, ook buurtgenoten maken gebruik van het Servicepunt. Want wat deelnemende partijen uitdrukkelijk niet willen is een gesloten gemeenschap vormen. Dat Jehovah’s Getuigen, die niet stemmen, nauwelijks deel uitmaken van de Nederlandse samenleving (zij richten zich in plaats daarvan op het Koninkrijk van God), is volgens Eunice Willemstein een vooroordeel. Ze benadrukt dat er flink geïnvesteerd wordt in contact en samenwerking met buurtbewoners. ‘Vrijwilligers uit de wijk komen vragen of ze nog iets voor ons kunnen doen. Wij op onze beurt helpen mee aan een schone en veilige buurt en zijn onze buren behulpzaam waar nodig.’ Projectleider Bob Janse van zorgorganisatie Laurens: ‘De gemeenschap van Jehovah’s Getuigen bewoont de vier bovenste woonlagen van een bestaande flat. Vanaf het begin hebben we buren bij dit project betrokken.’ Er wonen, buiten Jah Jireh ouderen, ook mensen met een verstandelijke beperking in Huize Kellogg. Laurens onderzoekt of er combinaties mogelijk zijn met hun zorgleveranciers, bijvoorbeeld gezamenlijk nachtdiensten aanbieden.

Cultuursensitieve zorg

Uitbreiding van de klantengroep met Jehovah’s Getuigen past bij zorgorganisatie Laurens, aldus Janse. ‘Laurens is een christelijk-sociale organisatie. Wij bieden ouderen zorg om een zelfstandig en betekenisvol leven te leiden, ongeacht hun achtergrond en cultuur. Naast zorg voor katholieke, hervormde en gereformeerde klanten, bieden we cultuursensitieve zorg aan bijvoorbeeld Hindoestaanse, Turkse, Marokkaanse en Kaapverdiaanse klanten.’ ‘Cultuursensitief’ wil in het geval van Jehovah’s Getuigen bijvoorbeeld zeggen dat verzorgenden uit eigen kring komen en dat de woongroep afziet van de viering van bijvoorbeeld verjaardagen.

Om de woongroep zelf rendabel te exploiteren, hebben Laurens en Woonstad de bewoners, behalve op belijdend Jehovah’s Getuige zijn, geselecteerd op de huishoudelijke en/of medische zorgvraag die ze hebben. Jah Jireh heeft een vaste huisarts en apotheek. Eunice Willemstein: ‘Zij zijn bekend met de bijzondere noden van deze groep, zoals het om geloofsredenen afwijzen van een bloedtransfusie, dat geeft vertrouwen bij de bewoners.’

Zij steekt als professional haar energie graag in de eigen geloofsgemeenschap en is blij met de woongroep: ‘Hier hebben we voor gebeden en nu hebben we het voor elkaar.’