Tot slot twee boekbesprekingen. Dirk de Hoog betoogt aan de hand van Cordelia Fine dat serieus wetenschappelijk bewijs voor de stelling dat hersenen van vrouwen fundamenteel anders werken dan die van mannen, ontbreekt. Rineke van Daalen neemt het op tegen Graa Boomsma en Jan Blokker, die vinden dat het onderwijs, door vernieuwingen van ‘buitenstaandes’, aan kwaliteit verliest. Zij legt een link met Bildung en sociale stijging.

Toegegeven, kleine Bart is geboren in een tijd dat de, aan alle kanten gesubsidieerde, zuilen in Nederland óm gingen. Hij weet misschien niet dat rigide religieuze scheidslijnen tot voor kort typisch (en autochtoon) Nederlands waren, dat zijn favoriete sport hockey, met door gemeenschapsgeld gefinancierde velden en accommodaties, toen exclusief voor de ‘betere’ kringen was, net als veel scholen en andere collectieve voorzieningen. Wat hij wel had moeten weten is dat gesubsidieerd apart zwemmen op gespannen voet staat met de scheiding tussen staat en kerk. Dáár gaat het om. De Liefde slaat wat dat betreft de zwemplank mis.

Nu is het begrijpelijk dat een bedrijf als KPN, met tientallen miljoenen klanten in meerdere landen, probeert haar productieprocessen zo digitaal en zo efficiënt mogelijk in te richten. Maar dat juist een bedrijf als KPN, met communicatie als core business, zelf zo moeilijk bereikbaar is, is op z’n zachtst gezegd vreemd. Teveel communicatiemogelijkheden leiden kennelijk tot een soort bedrijfsautisme.

Nee, ik wil niet terug naar paard-en-wagen, ben helemaal van deze tijd en vaardig met ICT. Dank u.

Er is  één lichtpuntje in de krochten van deze multinational en dat is het belang dat KPN hecht aan klanttevredenheid. ‘De klant staat centraal,’ lees ik. KPN streeft naar ‘een eenvoudig ingerichte organisatie’, met ‘een helder en eenvoudig aanbod aan de klant en een optimale service’. Nu ervaar je dit als klant allemaal niet, maar daar ergens in de middencirkel moet toch onze redding liggen. Gauw KPN bellen dus.

Lover – 2009

Saskia Poldervaart: koersvaste utopisch feministe met een onzekere theorie

En ze is nog veel meer: universitair docente vrouwen- en genderstudies in Amsterdam, een gedreven pleitbezorger van feministisch gedachtegoed, activiste, moeder én bijzonder geliefd. Toen bekend werd dat ze een ongeneeslijke kanker heeft, doken spontaan verschillende initiatieven op als hommage aan deze kleurrijke vrouw. Vriend/inn/en, collega’s, studenten en strijdmakkers stelden in korte tijd een boekje samen met zestig bijdragen over het persoonlijke is politiek. Ook is de Saskia Poldervaartprijs in het leven geroepen, voor ‘de geëngageerde bestudering van sociale geschiedenis en sociale bewegingen in combinatie met een feministisch perspectief’.

Door de kanker is vóór haar pensionering een einde gekomen aan de loopbaan van Saskia Poldervaart. Reden om stil te staan bij haar werk en leven.

Poldervaart kreeg het boekje en zelf de eerste van de tweejaarlijkse Saskia Poldervaartprijs uitgereikt op een voor haar georganiseerde bijeenkomst in april 2009. Verschillende professores spraken haar toe. Evelien Tonkens noemde haar ‘een originele inspirator, met grote betekenis voor onder andere de vrouwenbeweging’. Mieke Aerts, mede-initiatiefnemer van de prijs, vertelde dat die haar is toegekend vanwege Poldervaarts ‘productiviteit, brede opvatting van feminisme en politiek, haar grote nieuwsgierigheid naar de historische context van sociale praktijken en haar kritische en betrokken wetenschapsbeoefening’. De jury noemt dat een ‘bijzondere en uitzonderlijke prestatie’.

‘Over de bijna-doden niets dan goeds’, zegt de gelauwerde over het eerbetoon dat haar ten deel valt. De prijs bracht haar in verlegenheid en ze vindt al die persoonlijke aandacht ook ‘een beetje overdreven’. Saskia Poldervaart is van de collectieven, binnen en buiten de universiteit. Het is haar nooit om individuele roem gegaan. Het tekent Poldervaart dat ze wel zonder voorbehoud geniet van de vele aardige brieven die ze van studenten krijgt. Zij laten weten door haar geïnspireerd te zijn, te hebben geleerd dat je onder alle omstandigheden kunt werken aan je idealen en geloven in veranderingen. Ze vertelt het glunderend. Kennelijk is er geen mooiere kroon op haar werk denkbaar dan studenten (en andere jonge mensen) die kritisch kijken naar maatschappij en wetenschap, en aan beide iets willen veranderen.

SasPol

Ruim dertig jaar heeft Saskia Poldervaart zich ingezet voor maatschappelijk betrokken wetenschap bedrijven, voor vrouwenstudies en de bestudering van sociale bewegingen als de andersglobaliseringsbeweging. Eerst kort aan de Katholieke Universiteit Nijmegen (1975-78), daarna aan de Universiteit van Amsterdam. Aan de UvA werkte ze aanvankelijk alleen als docent, later was ze ook coördinator vrouwenstudies. Mensen die met haar samenwerkten, roemen Poldervaarts onvermoeibare inzet voor de ontwikkeling van het vak en het behoud van vrouwenstudies als afstudeerrichting. Ze wist ook steeds nieuwe generaties studenten voor vrouwen- en genderstudies te interesseren. Dat deed zij in een kenmerkende eigen stijl: chaotisch, snelpratend, drukgebarend en altijd in opvallende, vrolijke kleding, onder andere met luipaarden-, tijger- en zebraprints.

Geëngageerd zijn ook de tientallen boeken en artikelen die ze schreef, met titels als Vrouwenstudies, een inleiding (1983), Tegen conventioneel fatsoen en zekerheid, haar proefschrift over ‘het uitdagende feminisme van de utopisch socialisten’ (1993) en Leven volgens je idealen (2002). Ze werkte mee aan even zovele publicaties van anderen.

Haar profiel is waarschijnlijk mede zo overtuigend omdat ze een luis in de pels van de universiteit is geweest én een kritische wetenschapper in verschillende sociale bewegingen, zonder een van beide rollen te verloochenen.

Dat Poldervaart niet modieus meedeinde met dominante stromingen maar een eigen koers uitzette, bleek al in de jaren zeventig. Veel linkse studenten werden marxist of maoïst. Ook Saskia bestudeerde het marxisme, maar ze week uit naar het gedachtegoed van utopisch socialisten. Daarin vond ze wat ze zocht, zowel wetenschappelijk als politiek. Uit de media-aandacht voor haar werk en persoon blijkt dat de keuze voor de utopisten Poldervaart naast waardering ook smalende kritieken opleverde. Maar hoewel ze altijd bereid is haar stellingen te herzien als daar aanleiding voor is, blijft ze een utopisch feminist, koersvast en enthousiast.

SasPol wordt ze wel genoemd en dat lijkt gepast, omdat wetenschappelijk werk, politieke inzet, ideeën en persoon bij haar zo mooi samenvallen. Ze ís politiek, in de brede zin van het woord natuurlijk. Of zoals Mieke Aerts zegt: ‘Het persoonlijke is politiek is voor Saskia geen leuze maar een levenswijze.’

Het maakt nieuwsgierig naar haar achtergrond en persoonlijk leven.

‘Ik wil het anders.’

Saskia, tweede naam Wendelmoet, is geboren in het Noordhollandse Schagen. Haar moeder, die werkte als dienstbode bij de buren van de familie Poldervaart, komt uit een communistisch arbeidersgezin, haar vader uit een domineesgezin. Haar ouders zijn beide actief in de Communistische Jeugdbeweging en trouwen tegen de zin van de familie Poldervaart. Ze krijgen drie kinderen; Saskia heeft een broer en een zus. Als ze zes jaar is scheiden haar ouders. Haar moeder is altijd actief gebleven in de communistische partij en vrouwenorganisatie NVB; haar vader werd geroyeerd, onder andere vanwege zijn ‘bourgeoiskritiek’ op de CPN.

Saskia woont na de scheiding twee jaar bij haar grootouders in Gelderland, mede omdat de huisarts boslucht aanraadt vanwege haar astmatische bronchitis. Terug in Schagen woont ze niet alleen met haar moeder en zus (haar broer woont bij hun vader), maar ook met een stiefvader en nieuw (half)broertje.

Omdat ze goed kan leren, gaat Saskia bij hoge uitzondering (‘Studeren was niks voor “ons soort mensen”, zei mijn moeder, meisjes gingen naar de huishoudschool.’) naar het ULO. Haar moeder, die nog altijd bij ‘mevrouwen’ de kost verdient, heeft daar zoveel ontzag voor dat Saskia vrijstelling krijgt voor een aantal huishoudelijke taken. ‘Mijn zusje moest veel meer doen.’ Na het ULO volgt de hogere burgerschool, de HBS, waar het standsbesef nóg sterker speelt. Saskia heeft een scherp zintuig voor het dédain waarmee men naar haar kijkt en komt daar onder andere met woeste kapsels en volgens de schooldirecteur ‘ongepaste’ kleding tegen in opstand. Hij is tevens leerkracht en laat haar zakken voor het eindexamen.

Ze maakt de middelbare school af in Friesland, waar haar vader is gaan wonen. Ook met hem kan ze botsen, maar dan vooral over zijn, in haar ogen minachtende, houding tegenover vrouwen. ‘Hij was een recalcitrante man, maar zei dingen als “Een mooie vrouw kan niet intelligent zijn.” en “Zwangerschap is toch het mooiste wat een vrouw kan overkomen.”’

De heftige verontwaardiging over de aparte bejegening van vrouwen is in haar jeugd ontstaan en is deels met moeders paplepel ingegeven. Haar temperament en de tijd waarin ze opgroeit doen de rest. Saskia: ‘Ik piekerde over hoe ik wilde leven. Ik wilde geen voorgekookt bestaan en alleen huisvrouw zijn in ieder geval. Mijn leven zou anders zijn dan dat van m’n ouders. Maar ik wilde wél kinderen en daar had je een man voor nodig.’ Begin jaren zestig zijn er nauwelijks (zichtbare) rolmodellen voor een rebelse meid. Bewust ongehuwd moederschap is nog onbekend.

Na haar eindexamen verhuist ze naar Amsterdam, waar ze werkt bij een uitgever en met avondstudie haar gymnasiumdiploma haalt. Het andere leven waar ze naar streeft, krijgt vorm in de studie kunstgeschiedenis. Ook maakt ze in Amsterdam aan den lijve mee hoe jongeren en protestbewegingen de oude gezags- en machtsverhoudingen uitdagen. Daar doet ze graag aan mee. Hangend uit het raam van haar illegaal bewoonde etage (‘Het woord kraken bestond nog niet.’) joelt ze in 1966 de ME uit, die in bussen wordt aangevoerd om in de stad een bouwvakkersoproer neer te slaan.

Saskia houdt kunstgeschiedenis al gauw voor gezien (‘Te deftig voor mij.’), maar doet er wel een leuke kunstenaar op. Ze switcht naar andragologie en stort zich vol overgave op kritische wetenschap en acties, verschillende bewegingen en nieuwe manieren van leven.

‘Dát socialisme wilde ik!’

Het marxisme biedt onvoldoende antwoord op haar vraag naar het waarom van de onderdrukking van vrouwen. Poldervaart is vooral op zoek naar (historische) alternatieven voor kerngezin en privé-huishouden. Een van haar eerste artikelen gaat dan ook over ‘kollektivering’ van huishoudelijke arbeid. De marxistische stelling dat het seksevraagstuk vanzelf verdwijnt als de klassenstrijd gestreden is, een visie die ook een partij als de CPN uitdraagt, acht ze onbevredigend. Ze verlangt naar ‘een taal die we niet kunnen spreken, maar waarvan we het bestaan vermoeden’.

Er gaat een wereld open als ze het Franse utopisch socialistische gedachtegoed uit de 19^de eeuw leert kennen en leest over leefgemeenschappen in Frankrijk die onder andere gelijkheid tussen de seksen in praktijk brengen. Het kwartje valt. ‘Dát socialisme wilde ik!’, zegt Saskia, terugkijkend. Vooral het van onderop bouwen aan een betere wereld, inclusief gelijkwaardige verhoudingen tussen mannen en vrouwen, spreekt haar aan. In haar proefschrift geeft ze voorbeelden van (mannelijke) utopisch socialisten die thuis de handen uit de mouwen steken en van rol wisselen met hun vrouwen. Ze doen wat ze prediken. ‘Utopisch socialisten gaven geen blauwdruk van een nieuwe wereld, maar probeerden, afhankelijk van tijd en context, hun idealen vorm te geven.’ Ook in vroeger tijden en in religieuze contexten vindt ze voorbeelden van utopisme, zoals bij christengemeenschappen in het begin van de jaartelling, die alle eigendommen onderling verdeelden en bij ketterse verzetsbewegingen tegen de officiële kerkleer in de Middeleeuwen en in de 16^de en 17^de eeuw.

Poldervaart ontleent er de overtuiging aan dat ideeën en verbeelding richting moeten geven aan het handelen en vorm aan de sociale praktijk. ‘Politieke verandering komt vooral van onderop, niet van instituties.’ Bij het anarchistische begin van de tweede feministische golf voelt ze zich meer thuis dan in het gesubsidieerde vervolg.

Saskia is fel en kan heftig uit de hoek komen, dogmatisch is ze niet. Er is volgens haar niet één waarheid of juiste analyse. Twijfel, kritisch onderzoek en historische contexten zijn standaarden in haar wetenschapsbeoefening en opvatting van politiek. ‘Mijn theorie is een onzekere theorie.’

Met haar kunstenaar heeft ze ondertussen twee kinderen gekregen, die beide háár achternaam dragen. Ze scheidt als de kinderen 3 en 6 jaar oud zijn. In de woongroep waar Saskia vervolgens met de kinderen intrekt, probeert ze gestalte te geven aan haar ideaal om wonen, zorg, opvoeding en huishouden met anderen te delen. De werkelijkheid blijkt op den duur te weerbarstig. Mogen bij Saskia denken en doen in harmonie zijn, het politieke persoonlijk en andersom, enkele medebewoners denken daar heel anders over. De woongroep crasht (de rechter komt er zelfs aan te pas), maar het ideaal verhuist met Saskia mee. In het huis dat ze nu met haar dochter deelt, staat een bankje voor de deur, om contact met de omgeving te kunnen leggen. Poldervaart laat zich niet individualiseren en terugdringen tot achter de voordeur.

Eén grote sociale beweging

Roze draad in haar loopbaan is het wetenschappelijk en politiek ageren tegen het hardnekkige culturele onderscheid tussen mannen en vrouwen, de arbeidsdeling naar sekse en de koppeling van vrouwelijkheid aan vrouwen en mannelijkheid aan mannen. SasPol beperkt zich echter niet tot het feminisme. Ze is ook lid (en korte tijd voorzitter) geweest van de International Commune Studies Association en organiseert in 1998 een internationaal congres over communale woonvormen en utopisme in Amsterdam. Bovendien maakt ze studie van nieuwe sociale bewegingen. Ze publiceert erover en neemt eraan deel, dát dan weer wel als feminist. Ze bezoekt anarchistische evenementen als de Pinksterlanddagen, waar het GroenFront, antifascisten en andere basisgroepen elkaar treffen. Vormen van activisme waarbij protesten en idealen samengaan met andere manieren van leven, het do it yourself activisme, beschouwt Poldervaart als heroplevend utopisch denken en handelen. Net zoals het feminisme van begin jaren zeventig dat volgens haar was. ‘Het gaat in golven.’

Deze tweede golffeministe van het eerste uur [1] kijkt met genoegen en nieuwsgierigheid naar de feministen en doe-het-zelvers van tegenwoordig, zonder hen kritiekloos te omarmen. De gevestigde politici en media moeten luisteren naar wat ze te zeggen hebben, vindt Poldervaart, in plaats van hen te marginaliseren en criminaliseren. ‘Onder andere zij zijn de hoop van de toekomst.’

[1] Bij het IIAV komen bij wijze van oral history, binnenkort beeld- en geluidsfragmenten beschikbaar met Saskia Poldervaarts herinneringen aan het feminisme in de beginjaren van de Tweede Golf.

Hoewel er summiere aanwijzingen zijn gevonden dat de term ‘lesbisch’ (van Lesbos) eeuwen geleden al werd gebruikt om de vrouwenliefde te beschrijven, moet ik toch streng zeggen dat ‘de’ lesbische geschiedenis eigenlijk niet bestaat. Je kunt niet zonder meer één lesbisch geheel maken van Sappho tot nu, zonder de geschiedenis geweld aan te doen. Wel kunnen we vrouwen die zich lang geleden of de afgelopen generaties amoureus tot elkaar verhielden of het met elkaar deden een continuüm intrekken van vrouwen die van vrouwen hielden. Gebruikelijk is de geschiedenis in periodes in te delen en omdat we van bronnen afhankelijk zijn, beschrijven we de historie aan de hand van literaire uitingen, wetsteksten, wetenschappelijke verhandelingen en interviews. Elke periode heeft zijn eigen woorden, van wrijfwijf, tribadie en lollepotterij, via ziels- of romantische vrouwenvriendschappen, Boston huwelijken, geïnverteerden, homofiel, lesbienne en pot tot de hedendaagse lesbo. Of vrouwen het in al die periodes met elkaar gedaan hebben, is de vraag. Aannemelijker is dat dat afhing van de omstandigheden waaronder men leefde. Eind 18e eeuw bestond in de Amsterdamse Jordaan een heuse lollepottencultuur, zo lezen we in de juist verschenen Lesbo Encyclopedie. In de jaren 20 van de vorige eeuw zijn er vrolijke damestaferelen in clubs opgetekend, terwijl een vrouw in de jaren vijftig daarná geschokt reageerde op de vraag of ze lesbisch is. Ze vertelt zich seksueel haar hele leven te hebben onthouden. De geschiedenis loopt niet in één rechte lijn.
Annemarie Grewel, lesbisch icoon en voorvrouw, liet in de jaren 80 en 90 in aantal interviews weten al in de jaren 60 lesbisch te zijn geweest. Ik deed onderzoek voor mijn biografisch portret van haar, waaruit bleek dat haar coming out tien jaar later was. Het was voor haar net zo moeilijk als voor de meeste andere vrouwen voor haar lesbisch zijn uit te komen of zich dat zelfs maar te realiseren. Met alle respect – het is geen kritiek – maar Grewels herschrijven van haar persoonlijke geschiedenis, leidt eerder tot geschiedvervalsing dan tot lesbische geschiedschrijving.
Voor het gemak hanteren we de term ‘lesbisch’ echter maar gewoon. Verhalen over lesbische geschiedenis laten zich op verschillende manieren vertellen. Neem je door de eeuwen heen de wetgeving m.b.t. homoseksualiteit als vertrekpunt, dan krijg je een overzicht van periodes zonder (19de eeuw) en mét discriminerende wetten en bepalingen, zoals een groot deel van de afgelopen 20ste eeuw. In de huidige tijd hebben we antidiscriminatie beleid en wetten gelijke behandeling. Kijk je vanuit wetenschap, religie, politiek en ideologie dan zie je opvallende academische bemoeienissen met homoseksuele mannen en vrouwen; veroordeling, verdoemenis of tolerantie vanuit verschillende geloven; en onderdrukking, achterstelling en emancipatie als veranderende heersende opvattingen en politiek. Kijken we ten slotte vanuit vrouwen zelf, dan wisselen de afgelopen honderd jaar onzichtbaarheid, beklagenswaardige eenzaamheid, zelfverloochening, verschillende leefstijlen en uitdrukkingsvormen, bevrijding en trots pottendom elkaar af. De geschiedenis van lesbische vrouwen loopt deels parallel aan die van homomannen, deels aan die van andere vrouwen. Art. 248 bis (1911-71) verbood homoseksueel contact met minderjarigen (tot 21) voor mannen én vrouwen, maar omdat lesbische vrouwen niet werden ‘verdacht’ van seksuele handelingen, konden zij iets meer hun gang gaan. Hoewel ook zij het risico liepen hun baan of woning te verliezen als hun liefde bekend werd. Juridische vervolging trof meer mannen dan vrouwen. Sociaaleconomisch ging en gaat het homomannen doorgaans weer beter dan lesbische vrouwen. In dat opzicht zijn er meer overeenkomsten met (hetero)vrouwen.
Lesbische geschiedenis verhaalt over de wijzen waarop deze ontwikkelingen en zaken allemaal in elkaar grijpen. En dan nog is de werkelijkheid diverser dan dat. Verschillende auteurs hebben daar boeken over geschreven, waaronder Judith Schuyf, Anja van Kooten Niekerk en ikzelf.
Om ons tot de laatste honderd jaar te beperken is er een duidelijke wisselwerking tussen medisch-wetenschappelijke benaderingen, politiek en wetgeving, literaire verbeelding van het lesbische leven en het zelfbeeld van lesbische vrouwen.
Eind negentiende eeuw ontstonden in Europa seksuologische theorieën over zgn. geïnverteerden en later over het ‘derde geslacht’, o.a. van Magnus Hirschfeld. De centrale vraag was lange tijd wat de oorzaak van homoseksualiteit was en men vond, behalve seksuele voorkeur, lichamelijke en/of psychische ‘afwijkingen’, die wetenschappers voor aangeboren hielden. In Duitsland waren homocontacten tussen mannen strafbaar. Toen het de Nederlandse christelijke partijen in 1911 lukte homoseksueel contact met minderjarigen tot 21 strafbaar te stellen, ontstond ook hier naar Duits voorbeeld een Wetenschappelijk Humanitair Komité, dat zich voor verlossende woorden over mogelijke oorzaken voor homoseksualiteit oriënteerde op de wetenschap. Belangrijker voor ons is dat mensen zich ook voegden naar die theorie. In mijn boekje over veranderende beeldvorming over lesbische vrouwen, Van brede schouders tot hoge hakken (1983), citeer ik een vrouw die in het boek De Homosexueelen (1939) van de advocaat Benno Stokvis over zichzelf zegt:

‘De ‘zoon’ die mijn moeder zich gewenscht had, stond opnieuw in mij op, een breedgeschouderd, onstuimig wezen, dat zijn EIGEN weg wenschte te gaan, dat schroeide van verlangen – naar – een VROUW.’

Zij is een van de negen vrouwen die Stokvis in zijn boek portretteerde. Een vrouw zou als man van een andere vrouw houden. Andere vrouwen spreken van ‘abnormaliteit, speling der natuur’. Allemaal zien zij als oorzaak dat zij als kind het liefst een jongen waren geweest of zich een jongen voelden. Ook in de boeken Bron van eenzaamheid (Engelse versie1928) en het Nederlandse Vae Solis is het lijden geblazen. Vae Solis is geschreven op verzoek van de voorman van het NWHK (voorloper COC, zeg maar de homobeweging van toen): advocaat jonkheer Jacob Schorer. Het moest begrip (je kunt beter zeggen medeleven) bewerkstelligen. Je kunt goed zien hoe de dominante wetenschappelijke benadering, doel van het komité en de ervaringen van een overigens biseksuele vrouw bij elkaar komen: mannelijke vrouwen en verwijfde mannen, het derde geslacht, de kennis van de hoofdpersoon over wetenschappers als Magnus Hirschfeld en het lijden, de eenzaamheid en het verdoemd zijn. Terwijl de getrouwde Doudart de la Grée er volgens de overlevering een heel vrolijk lesbisch leven op nahield. Haar boek ontneemt meer zicht op ‘onze’ lesbische geschiedenis dan dat het helderheid/inzicht biedt.
Wetenschappers kregen ook na de oorlog een sleutelrol bij de typisch Hollandse aanvaarding van homoseksualiteit. De medici, psychologen en biologen kregen toen o.m. gezelschap van theologisch geschoolden.
Hoewel duidelijk is dat die oriëntatie op de wetenschap de acceptatie van homoseksualiteit moest dienen, hebben de academische onderzoekingen natuurlijk wel een relatie met de werkelijkheid. Het is te simpel om, wat feministische theoretici in de jaren zeventig en tachtig wel deden, te zeggen dat lesbische vrouwen louter leefden naar de heersende theorie over hen en dat vrouwen (wij) pas met de tweede feministische golf en Paarse September e.d. het heft in eigen hand hebben genomen wat hun identiteit betreft. Theorie en het ‘echte leven’ staan niet per se diametraal tegenover elkaar
Als je de interviews leest die Judith Schuyf of Van Kooten Niekerk hielden met lesbische vrouwen die in de eerste twintig jaar van de vorige eeuw zijn geboren, zie je verschillen. Dominant is dat vrouwen die van vrouwen hielden vóór ongeveer 1970 meestal zwegen over hun seksuele voorkeur. Hun gevoelens en/of lesbische praktijken hielden ze geheim, soms zelfs voor zichzelf. Er zijn vrouwen die vertellen tientallen jaren te hebben samengewoond zonder een seksuele relatie te hebben gehad of verlangd (zéggen ze). Andere lesbische vrouwen waren getrouwd en hadden kinderen. Er waren maar enkele zichtbare rolmodellen, zoals Marlène Dietrich, Anna Blaman. Toch bestond er ook in de jaren 40, 50 en 60 een lesbische subcultuur, leefstijlen als butch/femme e.d. Terwijl Annemarie Grewel nog worstelde met haar gevoelens, reed Bet van Beeren, lesbisch kroegbazin op de Amsterdamse Zeedijk, pronkend met haar veroveringen op haar motor door dezelfde stad. Zij maakte in de jaren 60 geen geheim van haar geaardheid; ze stierf in 1967.
In twintig jaar naoorlogse jaargangen van COC-blad Levensrecht zie je het beeld van de eenzaamheid, de afwijking, het mannelijke anders zijn kantelen. Halverwege de jaren 60 wordt de homoseksuele vrouw beschreven als ‘heel gewoon vrouw en vrouwelijk’, net als andere vrouwen. Wederom moest deze gedaanteverandering de acceptatie, het begrip en de emancipatie dienen waar het COC, maar ook christenen en wetenschappers, zich voor inzetten. Het motto daarvan was dat homseksualiteit ‘gewoon hetzelfde was’. De mannelijke pot werd naar het rijk der mythen verwezen.
De echte doorbraak volgt in de jaren 70. Eind jaren 60 is een eerste grote protestdemonstratie tegen art. 248bis, dat in 1971 wordt afgeschaft.
De homo- en vrouwenbeweging, geplaatst in het decor van brede maatschappelijke veranderingen, zorgden voor revolutionaire verbeteringen en persoonlijke bevrijding van velen. Stigma’s werden geuzennamen, het persoonlijke politiek en lesbisch leek zelfs enige tijd de norm. Naast vrouwen als Annemarie Grewel, die moedig paden baande in politiek en pers, hield je echter vrouwen als Ien Dales die niet uitkwamen voor haar lesbisch zijn. Veel lesbische vrouwen zijn nu in staat hun identiteit zelf vorm te geven, een leefstijl te kiezen, ja zelfs kinderen te krijgen en met elkaar te trouwen. Wij kunnen ons als lesbo veilig wanen en zijn in principe wettelijk beschermd tegen discriminatie en geweld. Maar nog lang niet alle lesbische vrouwen zijn vrij of willen zichtbaar lesbisch zijn.
De geschiedenis is nog niet met ons klaar! De waarheid over lesbische vrouwen betrap je soms op onverwachte momenten en manieren, niet door recht op de vrouw af te gaan.